خانه

پدرم به خاطره‌ها چکید

رضا فرمند

(فیلم بیماری، فوت و خاکسپاری)

 
فیلمِ بیماری:

منظره‌ها از چشم‌اش فرو می‌ریزد؛
غذا از دهان‌اش؛
و از خود، دمبدم فرو می‌افتد؛
گویی که در تکان زلزله‌ای گیر کرده‌است.
*
آقاجون زردآلو میخورین؟
زرد آلوی تبریزه،
رنده شده‌اس آقاجون
ویتامین داره، براتون خوبه!
سرتون رو را بالا بگیرین آقاجون!
داریم فیلم می‌گیریم!
*
پدرم به انتهای تن بن‌بست‌اش نزدیک می‌شود
او که جوانی‌اش را نان کَند
به جادوی سکه ایمان آورده بود:

شاعر، کسی‌ست که نانِ سنگکی به خانه بیاورد!

با نفس‌های کاهنده‌اش، اینک!
از یادهای ابری نان آویزان است
*
پدرم از خود فرو می ریزد؛
به هر کلمه‌اش چون عصایی تکیه می‌دهد؛
و در طول جمله‌ای کوتاه
چند بار، روی سکوت می‌نشیند
*
پدرم به پای‌اش نمی تواند بگوید که برود؛
به دست‌اش نمی‌تواند بگوید که بالا بیاید؛
و به چشم‌اش نمی‌تواند هیچ منظره‌ای را نشان دهد.
*
پدرم در خود به خواب می‌رود
چشم‌اش را که بیدار می‌کنی پای‌اش به خواب می‌رود
پای‌اش را که بیدار می‌کنی چشم‌اش به خواب می‌رود
*
پدرم دارد تجزیه می‌شود
مَدِ فراموشی، جزیره‌های بازمانده‌ی‌ یادهایش را فرو می‌پوشاند؛
و اندام‌ها و سخن‌هایش به سوی خاک و سکوت می‌رود
*
- آقاجون از این سوپ بخورین
گوشت مرغ توشه! مقویه‌!
یه قاشق، فقط یه قاشق!
آب لیمو هم‌ به‌اش زدیم آقاجون
بخورین! براتون خوبه!
آفرین! آفرین!

- به زور به‌اش غذا ندین؛ پس می‌آره!
*
معده‌اش، دهان‌اش را بسته‌‌ست؛
از شاش‌اش وحشت دارد؛ و روده‌هایش به دردِ دلش می‌پیچد.

دستشویی دارین؟
همینجا خودتون رو راحت کنین آقاجون!
اصلن مهم نیست! ما عوض‌اتون می‌کنیم!
*
در خانه، گمان می‌کند که در بیمارستان است
در بیمارستان، گمان می‌کند که در خانه است
و نام‌ها را نمی‌تواند روی چهره‌ها بگذارد
*
نگاه کن بابا، این درختِ انجیره
واین هم درخت مو که خودت کاشته‌ای
می‌بینی که اینجا خونه‌ی خودته، بیمارستان نیست!
*
واژه‌هایش به سکوت، تکیه داده
و ماهیچه‌هایش به هیچ
صدای تلویزیون را بلند می‌کنم:
به... خدا.... می.... سپارم ....اتون! می‌گویند که می‌گوید؛
-خوب می‌شی آقاجون! نگران نباش! می‌گویند.
*
-سرتون رو بلند کنین آقاجون!
به بچه هاتون که تو خارج‌اند نمی‌خواین حرفی بزنین؟
- ترکی حرف بزنین شاید جواب بده!
*
پدرم، ایستِ صدایی کرده است؛
فواره‌های سخن‌هایش، فروکش کرده است
نفس هایش اینک!
هیچ واژه‌ای را نمی‌تواند بکشد.
*
تا همین چند هفته‌ی پیش
هر خرابه‌ای را که می دید می خواست بخرد
می گفت: روزی آباد خواهد شد!
و هر زنی را که می‌دید می‌خواست عقد کند.
*
در سال‌های سخت جوانی
در سال‌های کشمکش‌های توفانی
در سال‌های سایش‌های تلخ و فرساینده‌
پدرم را به خاطره‌ها بردم و رهای‌اش کردم.
من سال‌هاست که دیگر او را در میان سایه‌ها و یادها دیده‌ام!
من سال‌هاست که دیگر با او در پرسش‌های بزرگ گام نزده‌ام!
***
با هشت هزار تومان از تبریز به تهران کوچیدیم
روزی که کارگران خیابانی، تنوری را چون بریده‌ی چاه‌یی
پنهان از چشم نانوای همسایه به خانه می آوردند یادم هست
من، ۹ سال بیش نداشتم و از سر غیرت
مشتی به خواهرم که در آستانه ایستاده بود زدم
اینجا چه می‌کنی دختر؟ در را ببند!
*
نیمِ خانه‌ی ما، زان پس، نانوایی شد
و ما، رفته‌رفته، به صدای وردنه و بالشتک خو کردیم؛
و به جمله‌هایی که کارگران و شاطر
از گرگر تنور، بلند به سوی هم پرت می‌کردند.
*
نانوائی‌اش را که بستند، شکیبائی‌اش آتش گرفت!
با زبان ترکی‌اش به هر اداره‌ای سَر می‌زد؛
و تکان پُرهیجان دست‌هایش را هم به همراه می‌برد
تا حرف‌هایش به فارسی ترجمه شود.
*
پروانه‌ی نانوایی‌‌اش را رشوه‌خواهان،
پشتِ‌ سخن‌هاشان دست‌به‌دست می کردند؛
خشم‌ فشرده‌اش، ناگاه، سرریز می‌کند:

واله ندارم! بااله ندارم!
واله ندارم! بااله ندارم!

ضرب می گیرد و به سر و روی‌اش می‌زند؛
و پیرامونیان‌اش از ترس می‌گریزند.
و سرانجام، در بسیجی آنی، خانواده‌اش را
بر درگاه وزارت کار، بست می‌نشاند
تا پروانه‌ام را نگیرم نمی‌روم! و می‌گیرد.
*
در خانه، نان لواش می‌فروختیم
و من، گاه گاه، اسکناس‌های دو تومانی را
از اعتماد مادرم به پشت پیشخوان می‌انداختم
و سر فرصت آنها را کش می‌رفتم تا قمار کنم.
و مادرم به زحمت خود را از لحظه‌ها بیرون می‌کشید.
و شکیبایی‌اش، آرامشگاهِ خشم‌ و غرغر‌ ما بود.
***
پدرم قهرمان قناعت بود
یکبار بشکه‌ای را از بازار تهران روی شانه‌اش
تا خاوران آورده بود تا پول کرایه ندهد؛
و هنگامیکه که از دفتر زندان، زنگ زده بودند که دخترت آزاد شده:
سوار اتوبوس شده بود و یک تاکسی نگرفته بود
که زودتر خودش را به آنجا برساند.
و آشنایی به او گفته بود: عمو جان!
از این واجب‌تر چه کاری می‌توانست برایت پیش بیاید.
*
پدرم نتوانست با نان دوست شود؛
و سخن‌های گرم و نرم‌اش را دریابد
در برابرش چنان‌که در برابر خان ستمگری
با ترس و لرز می‌نشست
و گرسنگی هراسیده‌اش، سر هیچ سفره‌ای سیر نشد!
*
پدرم پُل‌ها و پله‌ها و پنجره‌ها را در نان ندید
پدرم گشت و گذار وَ خوش‌گذرانی را در نان ندید
پدرم در کار‌اش یک صندلی ساده هم نگذاشته بود
که گاه گاه روی آن بنشیند و خانه‌ی تلاش‌اش ایوان نداشت.
***
- دور کُرسی نشسته بودیم که یکهو
ووویژی.... از بغل گوش‌ام گذاشت
و چُپوق سخت و عنابی برادرم احمد به دیوار خورد و شکست:

پسرکِ بی‌همه‌چیز!
من به تو می‌گم که جمعه‌ها هم باید کار کنی
تو مِن مِن می‌کنی؛
دُرُست روبروی من نشسته بود
۱۲ سال بیشتر نداشتم پسرم!
روزگار ما چنین بود پسرم!
چه بسا که دلم نمی آمد
خوراکِ دوست‌داشتنی‌ام را بخرم
نمی توانستم پسرم نمی‌توانستم!
*
- حرف‌های پدر و مادر، دریای حکمته!
...
- عاقبت کسی که به حرف‌های من گوش نکنه
گدایی گوشه‌ی خیابونه!
...
- همه‌ی این مسائل رو من، مو‌به‌‌مو می‌دونم!
...
- اندازه‌ی شما بودم، اندازه‌ی شما می‌فهمیدم
...
- ساربانی بود که سه تا پسر داشت...
تو رو خدا بابا، سد بار اینو گفته‌ای...!

فیلم فوت:

در گوشه‌ی اتاق، اینک!
زیر سکوتِ سفیدِ شمد آرمیده است.

چشم‌ها و دهانش را بسته‌اند
تا خالی مکنده‌ی ندیدن را در نگاهش نبینند؛
و خالی مکنده‌ی نگفتن را از لب‌هایش نشنوند

پدرم در خانه‌ای که آن‌همه دوست داشت مُرد
خانه‌ای که همسایه‌های همیشگی‌اش
سفره و روزه و سوگواری بود
*
- نام بچه‌های ملعون‌ات چیست؟
مغازه‌دار محله از مادرم پرسیده بود:
و شانه‌ی تخم‌مرغ و دل‌اش با هم ریخته‌ بود:

- مگه چه شده؟
می خوام ببینم که آیا در زندان به درک واصل شده‌اند یا نه؟
و به لیست اعدامیان روزنامه اشاره کرده بود.

مَرد! بچه‌هات در این محله امنیت ندارند؛
بهتره که از این جا بریم
محله‌ای که در آن:
گام‌هامان به شتاب ترس می‌افتاد؛
نگاه‌هامان پشت مژه‌ها می‌ماند؛
و واژه‌هامان، زود، پشت همدیگر سکوت می‌شدند.
*
- گرگ...! گرگ...! نکنین!
روی محله اسم بد نگذارین، مگه چه شده؟
*
ده سالِ دار و هراس

ده سال تیرباران
همراه دلهره‌ی مادرم به اوین رفت
یکبار در اوین برای ملایی بالای منبر رفته بود که:
دخترم بیگناهه؛ همسایه ها بدگویی کرده‌ان
او را بی‌هوده زندانی کرده‌اید.
و ملا به او تشر زده بود:
برو پی کارت پیرمرد! ما اینجا بیگناه نداریم!
***
گریه‌ها، رفته‌رفته گرد می‌آیند و مرگ را بیدار می‌کنند.
*
من در دلم، به چهره‌های مربعی، مثلثی،
و ذوذنقه‌ای‌شکل زنان گریه می‌کنم؛
و به حجاب سیاه تو در تویی که زندگی‌اشان را
از نوک ناخن تا اوج آرمان‌هاشان درنوردیده‌ست؛
و به دخترکی که او را در گوشه‌ای
در معنای بزرگ مرگ رها کرده‌اند
*
خدا بیامرزدش!
خدا بیامرزدش!
آخر دنیا همینه!
آخر دنیا همینه
***
پدرم چشم به راه مشتری‌ها بود که ما پَرکشیدیم
و هر یک با گوشه‌ای از آسمان فرود آمدیم؛
و رفته‌رفته چون کشتی‌ای کز ساحلی
از کناره‌های نسل‌اش دور شدیم
و او که مغازه را پوشیده بود
و چون موتوری در هیاهوی زندگی می چرخید
یک قدم هم نمی‌توانست بردارد؛
و از نزدیکَ نزدیک هم
صدای ما را دیگر نمی‌توانست بشنود
*
در تهران، هر پای‌اش را با احتیاط،
روی جای پای پیشین‌اش می‌گذاشت
و پا به پای جسور و جوان ما نمی‌آمد.
می ترسید کز زبان فارسی بیافتد؛
و راه دشوار نان را در هیاهوی خیابان‌ها گم کند
و با زبان ترکی‌ دیگر نتواند آنرا پیدا کند
*
شامگاهی در فروشگاه‌اش پس از بگومگويی تلخ
پول فروش روزانه را روی میز ریخت
و دست‌اش را با هیجان، روی اسکناس‌ها گذاشت:

نیروی کسب‌و‌کار را می بینی!
پول، چون برگ، ریخته‌ست!
بیا و این پول‌ها را جارو کن!
بیا و این پول‌ها را جارو کن!

و من نگاه‌ام را به عقربه‌های ساعت
پیجاندم و برخاستم.
*
پدرم چهل هزار روپی Rupee هزینه‌ی تحصیل من کرد
و من چهار ساعت هم نتوانستم فروشگاه‌اش را تاب آورم.
گاه، می‌اندیشم که چقدر باید مشتری راه انداخته باشد
و چقدر باید در تابستان‌های داغ تهران، آفتاب خورده باشد
تا توانسته باشد آن‌همه پول را برای من به هند بفرستد
***
- دندان طلا و انگشتری اگر دارد بردارید!
مرده‌‌بَر می‌گوید.

پدرم را روی برانکاردی از پله‌هایی که آن‌همه دوست داشت
به خیابانی که آن‌همه از آن بیزار بودیم سرازیر می‌کنند
در آستانه‌، گوسفندی را سر می‌برند
و گوسفند، به زنده و مرده و زمین و زمان
تا می‌تواند لگد می‌پراند.
*
مرگ، روی‌اش را به سکوت چسبانده است!
*
نوجوان که بودم، یکبار سربه‌سر ایمان‌اش گذاشتم؛
گفت: یعنی بهشت دروغه؛ نماز بی‌فایده‌س؟
گفتم: نگران نمازهایت نباش، ورزش کرده‌ای!
*
در مکتب‌خانه، چوب و فلک شده بود؛‌ از واژه ها، فراری بود
با این‌همه در ماه‌های پیش از مرگ
رفته بود سراغ الفبا
و نام‌اش را به فارسی تمرین می‌کرد.
*
در دانمارک، با هزار دوز و کلک
آبجويي برایش نوشاندم تا یاد جوانی‌هایش را زنده کنم
که پیش از آنکه ایمانی شود؛ زندگی می‌کرد:
می خورد و می نوشید و روی بام‌ها،
بشکن‌زنان برهنه می‌رقصید؛
و در آن کوی پرت و خاکی مارالان، گرامافون داشت.
گفتم: اینجا دکتر‌ها برای کبد تجویز می کنند.
و مادرم یک کلمه از حرف‌هایم را باور نکرد:
و خنده‌کنان رو به پدرم گفت:
می بینی چه ساده به اووف آدم می‌گذارن!
*
مرگ، یادبود‌هایش را یک‌یک مُهر می‌زند!
*
بامدادی نورزی در کوی مارالان مرا که هفت سال بیش نداشتم؛
و پُر از چشم و گوش و بال و پَر بودم به چشمه‌ای برد
آنجا، مشتی کشمش به آب ریخت
و زیر لب به روشنایی و آینده چیزی گفت
*
- اونجا زن بگیر!
زندگی بدون زن عاقبت نداره!
زن، راه خونه‌اس!
زن، راه زندگی یه!
من الان باید با بچه‌های تو حرف می‌زدم!
به من ظلم کردی!
من دنیا را با نوه‌هام عوض نمی‌کنم
من از تو، نوه می‌خواهم!

- راستی بابا، کی برات غذا درست می‌کنه؟
- خودم!

- از مامان چه خاطره‌هایی داری؟
- جای خالی شو که می‌بینم
دلم کباب می‌شه!

- به مامان خیلی فشار اومد، بابا!
- به من نیومد؟

- از من چه خاطره‌هایی داری،
- من که تو را نمی‌بینم، پسرم
چه خاطره‌هایی می‌تونم داشته باشم!
*
- راستی بابا خیلی تلاش کرد‌ه‌ای!
هر چی‌داریم از تلاش‌های تو داریم!
- چه خوبه که این حرف رو از دهن تو می‌شنوم!
*
- بابا، خوبه کسی را استخدام کنی تا ازت پرستاری کنه!
- پول ندارم
- مَرد! از چند جا درآمد داری؛ باز میگی پول ندارم!
- این پول‌ها رو برای کی جمع می‌کنی؟
- یک عمر زحمت کشیده‌ای؛
- پس کی می خوای کمی آسایش داشته باشی؟
- من راحت‌ام!
***
-در ردیفِ گورگاه مامان، گوری هم برای خود خریده‌ام
برادرم گفته بود.
- آدم گور بخر، اول برای پدرش می خره!
- همین کار را هم کرده‌ام بابا، کنار مامان رو برای تو خریده‌ام!
- این شد کار! زنده باشی پسرم!

فیلم خاکسپاری:

گورستان، بهشتِ سیاهی‌هاست:
سیاهی هق‌هق، سیاهی اشک؛
سیاهی ملا، سیاهی لا اله الا اله
اینجا، حتی کفن‌ها سیاه است!
*
مردِ روضه‌کار، پشت پیشخوان صدایش
مرثیه‌اش را چون نواری، بلند پخش می‌کند؛
و نمی‌گذارد که سوگواری بیارامد؛ بیاندیشد
من چشم گوش‌هایم را می‌بندم
***
سفرهایی که پدرم نرفت، از او نرنجیده‌اند!
خوراک‌هایی که پدرم می‌توانست بخورد و نخورد
از او نرنجیده‌اند
روی‌هم‌رفته، زندگی از اینکه پدرم او را نزیست،
نرنجیده‌است!
*
هر کس بیلی خاک روی‌اش می‌ریزد؛
و دهان زمین سرانجام بسته می‌شود
*
تلویزیون را خاموش می‌کنم
و  از پشتِ پنجره، نگاه‌ام را به هلهله‌ی زندگی پرت می‌کنم
و از نبودن، خود را بالا می‌کشم.
*
پدرم به خاطره‌ها چکید؛
روی سکوت، هنوز نمناک است!

کپنهاک، اکتبر ۲۰۰۶